از جمله آسين پلاسيوس كتابى جامع در باب زندگى و در پيرامون كتابش الفصل نوشته و او را به‌عنوان يك متفكر و عالم لاهوت و مورخ ناقد اديان و مدرس فلسفهء دينى شناسانده « 15 » و نكل او را اديب و شاعر و فقيه و مورخ و سياستمدار و عالم اخلاق خوانده است . « 16 » ابن حزم با بيان برخى آرا و نظريات اصولى و دينى خود دشمنى بسيارى را نسبت به خود برانگيخت و برخى او را به بدعت در دين و زندقه متهم كردند و كتابخانه‌اش را در اشبيليه به امر المعتضد بن عباد آتش زدند . در اواخر عمر به ميان خاندان خويش به لبله رفت و در آنجا در ماه شعبان سال 456 ه / 1064 م درگذشت . از همتايان ابن حزم كه همانند او در ميدان تفكر دينى و شرعى جولانى داشته‌اند يكى هم ابو الوليد الباجى است . نام او سليمان بن خلف بن سعيد بود . در قرطبه درس خواند ؛ سپس به بلاد مشرق اسلامى رفت و مدتى در بغداد تحصيل علم نمود . چون به اندلس بازگشت چندى در دربار ميورقه زيست و مدتى در دربار المقتدر بن هود . به سبب رديه‌هايى كه بر ابن حزم نوشت شهرت يافت . ابو الوليد الباجى از حيث كثرت علم و وسعت معرفت همانند ابن حزم بود . در سال 474 ه / 1081 م وفات كرد . ديگر از معاصران ابن حزم كه در علم و تفكر صاحب نبوغ بود علامهء نابيناى لغت‌شناس ابو الحسن على بن سيده بود . در سال 458 ه / 1066 م وفات كرد . در قوت حافظه آيتى از آيات خداوند بود . در دانيه در كنف حمايت امير دانشمند آن مجاهد العامرى مىزيست . چون مجاهد وفات كرد از پسرش اقبال الدوله بيمناك گرديد و از دانيه به يكى از شهرهاى نزديك آن رفت . شهرت ابن سيده به كتاب اوست به نام المحكم كه فرهنگ مفصل لغت است و ديگر از آثار او كتاب السمار است . از مؤلفان فرهنگنامه‌ها در اين عصر يكى نيز علامهء لغت‌شناس و جغرافيادان ابو عبيد البكرى است كه از او ياد كرديم . ابو عبيد البكرى در لغت متبحر بود و فرهنگ جغرافيايى او به نام معجم ما استعجم من اسماء البلاد و المواضع همان كتابى است كه شاه آلفونسوى عالم در تاريخ عمومى خود از آن استفاده كرده است . منندث پيدال دو كتاب الفصل ابن حزم و المحكم ابن سيده را ستوده است و مىگويد :

--> ( 15 ) . sasoigiler saedI sal ed airotsiH us y abodr ? oC ed mzahnebA : soicalaP nisA . A ( 16 ) . . 37 . p , . dibI : lkyN . R . A